Het lichaam als auto-topie

• Zelfplaats

Het lichaam is een ‘auto-topie’, een ‘zelf-plaats’. Het “psychologische zelf” neemt doormiddel van het lichaam een plaats in, in de wereld. Een onvervreemdbare plaats. Wat dit betekent is niet op het eerste gezicht duidelijk als je het begrip zelf alleen maar definieert vanuit psychologische categorieën. Zelf en lichaam horen bij elkaar en bepalen elkaar. Zowel substantieel als functioneel. Geen zelf zonder lichaam en geen lichaam zonder zelf. Het zelf vormt de voorwaarde voor de beleving van het lichaam en de reflectie op deze ervaring en de communicatie van deze ervaring naar anderen toe en naar zichzelf toe. Omgekeerd is het zelf niets zonder lichaam al heeft de mens soms het idee dat zijn rationeel vermogen een zekere onafhankelijkheid van het lichaam mogelijk maakt en veronderstelt. Ik vermoed dat het begrip zelf, in de filosofie “het subject” genoemd, de voorwaarde vormt voor de rationele beleving van de werkelijkheid en de eigen lichamelijkheid als deel van deze werkelijkheid. Ik zeg met opzet ‘voorwaarde’ omdat het zelf als zodanig ‘even buitenspel’ blijft in deze rationele overwegingen. Pas als de ratio zich terugwendt tot de bron van de gedachten en de uitvoerder van deze activiteit van het denken komt het zelf als oorsprong in zicht en daarmee ook de lichamelijke condities die het denken mogelijk maken. Het zelf ontdekt via de omweg van de ratio zichzelf. Dat laat de geschiedenis van de westerse filosofie zien in de teksten van vele vooraanstaande filosofen.[i]

In het begrip auto-topie, dat ik hier poneer naar aanleiding van en in aansluiting bij de gedachten van Michel Foucault over utopie en heterotopie, komen twee werkelijkheden bij elkaar die samen de mens vormen: auto, het zelf en topie, topos, de plaats, in deze het lichaam.

Auto-topie is geen Nederlands begrip. ‘Autos’ kan in het Grieks o.a. betekenen: zelf, hij, zij, het, vanzelf, uit eigen beweging, vrijwillig, eigenmachtig, voor zichzelf, alleen, etc. ‘Topos’ kan betekenen: plaats, oord, streek, localiteit, gelegenheid, stelling, positie, stand.

In auto-topie komt zowel de eigenstandigheid van het lichaam als de beleving van de uniciteit van het lichaam bij elkaar. En niet in het minst komt het ruimtelijke aspect van het lichaam tot uitdrukking.

De beleving van het lichaam als concrete ruimte is een andere als de beleving van het lichaam in de tijd en het lichaam als vergankelijk lichaam met een begin en een einde. Ook in dat laatste geval is de ruimtelijkheid van het lichaam en de letterlijke constitutie anders dan de categorie tijdelijkheid waarmee we de ontwikkelingsgang van het lichaam vaak proberen te beschrijven. Kenmerkend voor de benadering vanuit de tijd is vaak het lineaire karakter van deze beleving van de tijd. Wat geweest is komt niet meer terug, is voorgoed voorbij, het heden ontglipt aan onze vingers. Echter de benadering van de tijd als een organische categorie, een groeiproces waarin de vorige fases behouden blijven, doet volgens mij meer recht aan het lichaam en de beleving van de lichamelijke werkelijkheid.

• Plaats in de wereld - vragen

De mens als zelfplaats, auto-topie, ontdekt gaandeweg zijn plaats in de wereld. Het begrip plaats is in deze op te vatten als concrete plek waar het zelf zich als lichaam bevindt, maar ook de mogelijkheden die dit lichaam heeft om zich te verplaatsen en zich te ontwikkelen. De ontwikkeling vindt plaats in een organisch beleven van de tijd waarin de groei centraal staat van de mens als zelfplaats.

De mens als zelfplaats, neemt zichzelf overal mee naar toe. Zijn zelfplaats is de basis voor alle bindingen en relaties in ruimte en tijd. Dit betekent dat het lichaam in alle soorten van binding een fundamentele rol speelt. In religieuze rituelen krijgt dit vaker extra aandacht – niet het contract, de geestelijke overeenstemming en toestemming, maar de lichamelijke voltrekking van de binding krijgt dan aandacht. De consumptie van het huwelijksverbond is hiervan een voorbeeld. Er zijn een groot aantal vragen te stellen naar de positie die de auto-topie inneemt in de wereld en ten aanzien van de wereld en zichzelf. Een aantal vragen wil ik hier de revue laten passeren:

• In de mens als auto-topie wordt het zelf meestal als voornaamste bron, als kern gezien. Maar wat is dit zelf? Is het ruimtelijk of eerder tijdelijk bepaald, door afzetting tegenover andere zelven, of door een accent op de topos, de plaats, het lichaam waardoor het zelf zich onderscheidt van anderen?
• Waar legt de mens als zelfplaats accenten om zich te onderscheiden, om zich als het ware waar te nemen als zelfplaats?
• De mens als zelfplaats leeft vanuit een bepaalde motivatie, met bepaalde verwachtingen en doelstellingen. Hoe gaat hij om met de contingentie van zijn bestaan, zijn grenzen, zijn falen en mislukken. Kortom welk effect heeft de horizontale en verticale dimensie in zijn bestaan op zijn bestaan als auto-topie. Is zijn zelfplaats onderwerp van een project, de mens als auto-topisch project? Op welke wijze ontwerpt hij zichzelf in ruimte en tijd en hoe geeft hij daar betekenis aan?
• Als auto-topie doorloopt de mens verschillende heterotopieën, andere plaatsen. Welk effect heeft dat op zijn zelfverstaan en wat draagt dit bij aan zijn eigen ontwerp?
• Als auto-topie kan hij ook kiezen voor utopieën, wat levert dat op voor zijn veld van betekenissen en zijn zelfverstaan, voor zijn horizontale en verticale dimensie in het verstaan van de werkelijkheid?
• Heeft de auto-topie ook een religieuze kern en waaruit bestaat deze dan? Of is religie een kenmerk, een toegevoegde waarde die niet tot het wezen van de auto-topie behoort?
• In het ontwerp van de mens als zelf en als auto-topie spelen hiërarchieën vaak een grote rol, met een basis en een top, modellen voor zelfverwerkelijking, graden van gedeelde intimiteit,  andere vormen van gedrag, vormen van binding, uitdagingen en valkuilen. Waar ligt precies het fundament in het lichaam, in de topos? Waar vindt de overgang in deze modellen plaats tussen lichaam en geest, vlees en ratio; vanuit welk kader wordt dit beschreven en is er altijd een overgangsmoment? Hoe is de waardering geformuleerd – is er een voorkeur voor of afkeur van het lichaam?
• In de mens als auto-topie kan God een plaats innemen: is God aanwezig in het lichaam en heeft het lichaam weet van een God? Hoe kleurt dit laatste de waarneming van de werkelijkheid en de wereld en wat betekent dat voor ons wereldbeeld?
• Elke auto-topie ontwerpt een zelfbeeld, een ‘auto-picture’ en een wereldbeeld, een ‘mundus-picture’. Hoe verhouden beiden zich, wat is hun expliciete object, wat is het subject in deze?
• Een auto-topie onderhoudt concrete relaties, waaruit bestaan deze en met wie worden deze onderhouden, wat leveren deze relaties op voor de auto-topie en hoe gaat dit in zijn werk? Vooral wat betekenen deze relaties niet alleen voor het zelf, maar vooral ook voor het lichaam en de beleving van het lichaam in de wereld?
• Concluderend kunnen wij stellen dat de auto-topie als het ware een vorm van filosofie is van het zelf als plaats, binnen het kader van de wereld en de mensheid. De ruimtelijke gebondenheid van dit denken, de gekleurdheid door tijd en omstandigheden (context) en de conceptuele vertaling hiervan in begrippen en beelden roept vragen op die de moeite waard zijn om te stellen zonder dat de verwachting vervuld wordt dat ze ook beantwoord kunnen worden. Zijn er ook nog andere dimensies dan ruimte en tijd waar de auto-topie aan onderworpen is? Wat betekent dit dan?

Kortom er zijn veel vragen te stellen die het denken in een bepaalde richting (kunnen) sturen. We starten bij het lichaam zelf en de beleving daarvan in de wereld als manier om deze vragen te verkennen en benadrukken.

canandanann 23-09-2006